Het oorspronkelijke Station 's-Hertogenbosch werd op 1 november 1865 in gebruik genomen als knooppunt op de Staatsspoorweg tussen Utrecht en Boxtel. Het was gebouwd in de typische eclectische stationsstijl van de jaren 1860, met een symmetrische voorgevel, een centrale entreepartij en flankerende vleugels in pleisterwerk. Bij de bouw was de Staatsspoorwegen zelf opdrachtgever, met het ontwerp toegeschreven aan de afdeling Bouwkunde van de spoorwegen onder leiding van rijksbouwmeester K.H. van Brederode. Het gebouw stond op de plaats van het huidige station en werd in de jaren 1990 vervangen na een brand en grootschalige verbouwing.
Eerste station 1865: een Staatsspoor-ontwerp
De aanleg van de spoorlijn Utrecht - Boxtel maakte 's-Hertogenbosch tot een belangrijk knooppunt op de zuidelijke hoofdroute. De Staatsspoorwegen koos voor een ontwerp dat aansloot bij de stations in Roosendaal, Tilburg en Breda uit dezelfde periode: een rechthoekige plattegrond, een verhoogd middendeel met grote ramen en lagere zijvleugels voor wachtkamers en kantoren. Voor de geschiedenis van de spoorlijn zelf zie ons artikel over de spoorlijn Utrecht - Boxtel.
| Aspect | Eerste stationsgebouw 1865 |
|---|---|
| Opening | 1 november 1865 |
| Opdrachtgever | Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen |
| Bouwstijl | Eclectisch, met classicistische elementen |
| Materiaal | Bakstenen casco met pleisterwerk |
| Plattegrond | Symmetrisch, midden-entree, twee zijvleugels |
| Aantal sporen oorspronkelijk | 2, later uitgebreid naar 4 |
| Vervanging | Begin jaren 1990 gesloopt |
Bouwstijl en kenmerkende elementen
De eclectische stijl van het station leunde op klassieke voorbeelden. Centraal stond een verhoogd middenrisalniet met een driehoekig fronton, daaronder een dubbele entreedeur. De gevel had grote rondboogvensters die het natuurlijke licht in de centrale hal binnen lieten. Aan beide zijden volgden vleugels met kleinere vensters in een ritmische opzet, in totaal vijf traveeen per zijde.
Indeling van binnen
- Centrale hal als wachtruimte met loketten op de korte zijde.
- Linker vleugel voor 1e en 2e klas wachtkamers, beide met aparte ingang.
- Rechter vleugel voor de 3e klas, dienstvertrekken en bagage-afhandeling.
- Stationschef-woning op de bovenverdieping van een van de zijvleugels.
- Goederenloods apart aangrenzend aan de oostzijde van het emplacement.
Verbouwingen en uitbreidingen 1875-1944
In de tweede helft van de 19e eeuw groeide Den Bosch snel als spoorwegknooppunt. De aansluitingen op Tilburg, Nijmegen en Eindhoven kwamen erbij, waardoor de capaciteit ontoereikend werd. Tussen 1875 en 1900 zijn de zijvleugels meermalen verlengd en kreeg de centrale hal een hogere kap. Aan de perronzijde werd een ijzeren overkapping van Polonceau-spanten gebouwd, een typische negentiende-eeuwse spoorconstructie.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het station beschadigd door bombardementen in oktober 1944. Naoorlogs herstel was sober, met een nieuwe houten luifel en herstel van de gevels. Sommige originele decoraties zijn toen niet teruggekomen.
Brand en sloop voor het huidige gebouw
In de jaren 1980 was het oude stationsgebouw te klein voor het toegenomen reizigersaantal en bouwkundig in matige staat. Na een brand in een dienstvertrek in 1989 besloot NS in samenwerking met de gemeente tot algehele vervanging. Begin jaren 1990 werd het pand gesloopt en startte de bouw van het huidige station onder architect Sjoerd Soeters, opgeleverd in 1998. Lees verder over de verbouwing 1995-1998 en de monumentale entree.
Wat herinnert nu nog aan het oude gebouw
Hoewel het 19e-eeuwse stationsgebouw verdwenen is, zijn er fragmenten en verwijzingen overgebleven. In het Stadsarchief 's-Hertogenbosch liggen tientallen archieffoto's van de gevel en het interieur. Het Stationsplein behield zijn oorspronkelijke afmetingen en daarmee de zichtas richting de Visstraat. In de huidige stationshal verwijst een informatiepaneel naar de bouwgeschiedenis. Voor een visuele vergelijking, zie fototour Station Den Bosch toen en nu.
De volledige opening en groei van het station vanaf 1865 staan beschreven in het artikel geschiedenis Station Den Bosch. Voor de bredere context van de stad, kijk in de categorie Geschiedenis.
Het oude station in de stedelijke context
Het station van 1865 stond aan de westrand van de toen nog door vestingwerken omgeven binnenstad. Pas na de afbraak van de vestingwerken eind 19e eeuw kon de stad zich richting het station uitbreiden. Het Stationsplein werd aangelegd als representatieve voorruimte met allees, een fontein en uniforme gevelwanden langs de Visstraat. De keus voor pleisterwerk in plaats van zichtbaar metselwerk paste bij de Franse classicistische voorkeur die in Nederlandse stationsarchitectuur tot circa 1880 dominant bleef.
Op archieffoto's uit 1900 is te zien dat reizigers met paard en wagen tot voor de centrale entree konden voorrijden. Pas met de komst van de tram en later de stadsbus aan het begin van de 20e eeuw kreeg het Stationsplein zijn huidige verkeersfunctie. Het oude stationsgebouw bleef ook in die jaren een baken in het straatbeeld, vooral door de symmetrische opzet en het verhoogde middenvolume. Voor wie meer wil weten over de monumentale entree van het huidige station, zie de monumentale entree.
Veelgestelde vragen
Wie was de architect van het eerste station Den Bosch?
Het ontwerp wordt toegeschreven aan de Staatsspoorwegen-bouwafdeling onder rijksbouwmeester K.H. van Brederode. Een individuele architect-handtekening zoals bij latere stations is niet bevestigd in het Stadsarchief.
Wanneer werd het oude stationsgebouw gesloopt?
Begin jaren 1990, na een brand in 1989. Het huidige gebouw werd opgeleverd in 1998 onder architect Sjoerd Soeters.
In welke stijl was het 19e-eeuwse station gebouwd?
Eclectische stijl met classicistische elementen: een symmetrische gevel, rondboogvensters en pleisterwerk over een bakstenen casco.
Stond het oude station op dezelfde plek als nu?
Ja, op dezelfde locatie aan het Stationsplein. De afmetingen van het plein zijn nauwelijks veranderd sinds 1865.
Zijn er nog originele onderdelen bewaard gebleven?
In het pand zelf niet, maar in het Stadsarchief liggen archieffoto's en bouwtekeningen. Sommige sluitstenen en decoratieve fragmenten zouden in particulier bezit zijn beland.
Was het station een rijksmonument?
Het 19e-eeuwse gebouw had geen rijksmonumentstatus, daarom kon het zonder veel weerstand worden gesloopt. Het huidige gebouw heeft die status ook niet, maar geldt wel als beeldbepalend voor de stad.
