Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde Station 's-Hertogenbosch een centrale rol als spoorknooppunt voor de Duitse bezetter. Het station was strategisch belangrijk vanwege de spoorlijnen richting Utrecht, Tilburg, Eindhoven en Nijmegen, en werd gebruikt voor militair transport. In september 1944 raakte het station zwaar beschadigd door geallieerde bombardementen rond de bevrijding van Den Bosch. Na de oorlog volgde een lange periode van herstel; pas eind jaren veertig was het stationscomplex weer volledig in gebruik. Het huidige stationsgebouw dateert van de grote verbouwing in 1995-1998 door architect Sjoerd Soeters.
Het station aan het begin van de oorlog
Bij het uitbreken van de oorlog in mei 1940 stond op het Stationsplein nog het oorspronkelijke gebouw uit 1865, dat in de loop van de 19e en vroege 20e eeuw was uitgebreid met perronoverkappingen en bijgebouwen. Den Bosch was destijds een belangrijk knooppunt op de Staatsspoorweg-as Utrecht - Boxtel (1869-1870) en de lijn naar Tilburg en Lage Zwaluwe. Voor de bezetter was het station vooral interessant omdat het militaire goederen kon verplaatsen tussen het westen, zuiden en oosten van Nederland.
Spoorwegpersoneel onder druk
Het Nederlandse spoorwegpersoneel werd in de eerste oorlogsjaren door de Duitsers gedwongen mee te werken aan transporten. Van 17 september 1944 af legde de spoorwegstaking, op verzoek van de regering in Londen, het personenvervoer en grote delen van het goederenvervoer plat. De staking duurde tot het einde van de oorlog en zorgde voor enorme persoonlijke risico's voor stakende NS-medewerkers, ook in Den Bosch.
Bombardementen en gevechten 1944
De zwaarste schade aan Station Den Bosch ontstond rond de bevrijding van de stad in oktober 1944. Geallieerde luchtaanvallen op spoorinfrastructuur, gericht op het ontregelen van Duitse aanvoerlijnen, troffen ook het stationsgebied. Daarnaast veroorzaakten gevechten tijdens de operatie van de Britse 53rd Welsh Division (Slag om 's-Hertogenbosch, 22-27 oktober 1944) verdere schade aan rails, perrons en stationsdelen. De terugtrekkende Duitse troepen bliezen bij hun aftocht spoorbruggen en wissels op om de geallieerde opmars te vertragen.
Wat raakte beschadigd?
- Delen van het oorspronkelijke stationsgebouw, met name daken en gevels aan de Stationspleinzijde.
- Perronoverkappingen die door scherven en explosies werden doorboord.
- Sporen, wissels en seinhuizen, vooral aan de noord- en zuidzijde van het emplacement.
- De spoorbrug over de Dieze, essentieel voor de doorgaande lijn richting Tilburg.
Herstel na de bevrijding
Na de bevrijding van Den Bosch op 27 oktober 1944 begon NS samen met de geallieerden direct met noodherstel. Eerst werden enkele sporen weer berijdbaar gemaakt voor militair transport, daarna volgde gefaseerd herstel van de stationsgebouwen. Door schaarste aan bouwmaterialen, glas en arbeidskrachten duurde de volledige reparatie tot in de tweede helft van de jaren veertig. Het stationsgebouw bleef daarna nog decennialang in min of meer dezelfde vorm bestaan, totdat de grote moderniseringen in de tweede helft van de 20e eeuw begonnen.
Tijdlijn oorlogsjaren in Den Bosch
| Datum | Gebeurtenis |
|---|---|
| 10 mei 1940 | Duitse inval in Nederland; station blijft in gebruik onder bezetting. |
| 1942-1943 | Toenemend Duits militair gebruik van het emplacement. |
| 17 september 1944 | Begin landelijke spoorwegstaking, ook in Den Bosch. |
| 22-27 oktober 1944 | Slag om 's-Hertogenbosch; schade aan station en spoor. |
| 27 oktober 1944 | Bevrijding van de stad door Britse troepen. |
| Eind 1944 - 1945 | Noodherstel sporen voor militair transport. |
| 1945-1949 | Geleidelijk herstel stationsgebouw en infrastructuur. |
Sporen van de oorlog vandaag
Aan het huidige stationsgebouw is van de oorlogsschade weinig meer terug te vinden, omdat de grote verbouwing van 1995-1998 vrijwel het hele oude complex verving. Wel zijn er in de stad herinneringsplaquettes voor gevallen militairen en stakers, en in het Bossche stadsarchief zijn foto's van het naoorlogse station bewaard. In de fototour van Station Den Bosch toen en nu zijn enkele van die historische beelden naast moderne foto's gelegd.
Plekken om de geschiedenis te ervaren
- Vughterstraat richting Vughtsepoort: langs deze route trokken de Britse bevrijders de stad in.
- Kamp Vught: 10 minuten met de trein, het Nationaal Monument Kamp Vught herdenkt de bezettingstijd.
- Stadsarchief 's-Hertogenbosch: bewaart foto's en documenten over het station in oorlogstijd.
Waarom het station bleef bestaan
Ondanks de schade en de gedwongen sluiting tijdens de spoorwegstaking bleef Station Den Bosch een onmisbaar knooppunt. De ligging op de kruising van twee belangrijke spoorlijnen, Utrecht - Boxtel en Tilburg - Nijmegen, maakte herstel direct na de oorlog noodzakelijk. Hierdoor kreeg de stad relatief snel weer aansluiting op het herstellende landelijke spoornet en bleef Den Bosch in de naoorlogse decennia groeien rond het station, zoals beschreven in de bredere geschiedenis van het station vanaf 1865.
Veelgestelde vragen
Werd Station Den Bosch gebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog?
Ja, geallieerde bombardementen op spoorinfrastructuur en gevechten rond de bevrijding in oktober 1944 veroorzaakten aanzienlijke schade aan het station, perrons en spoorlijnen.
Wanneer werd Den Bosch bevrijd?
Den Bosch werd op 27 oktober 1944 bevrijd door de Britse 53rd Welsh Division na vijf dagen straatgevechten.
Reed er nog treinen tijdens de oorlog?
Ja, tot 17 september 1944. Op die datum begon de landelijke spoorwegstaking, waardoor het reguliere treinverkeer stilviel tot na de bevrijding.
Is er nog iets te zien van het oorlogsverleden bij het station?
Aan het huidige gebouw nauwelijks, omdat het in 1995-1998 grotendeels is vervangen. In de stad zijn wel plaquettes en monumenten te vinden, en het Stadsarchief bewaart historisch beeldmateriaal.
Wat was de spoorwegstaking?
Op verzoek van de regering in Londen legde het Nederlandse spoorpersoneel vanaf 17 september 1944 het werk neer om Duitse troepenbewegingen te bemoeilijken. De staking duurde tot mei 1945.
Is het stationsgebouw uit 1944 nog in gebruik?
Nee. Na herstel diende het oude gebouw nog decennialang, maar het werd vervangen door het huidige glas-en-staal-station tijdens de verbouwing van 1995-1998 onder leiding van architect Sjoerd Soeters.
